سۆز قالدۇرۇش
مەزكۇر خىمىيە ئېلېمېنتلار دەۋرىي جەدۋىلىنىڭ ئۇيغۇرچە تور نۇسخىسىنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقى «ئىنتىل سەيناسى» (ئىنتىل تورى)غا تەۋە، دەخلى-تەرۇز قىلغۇچىلارنىڭ جاۋاپكارلىقى سۈرۈشتە قىلىنىدۇ
  « ياشلىقىڭدا ئۆگەنگىن گۈلۈڭ كۈندە ئېچىلماس، پۇشايماننىڭ قاچىسى قېرىغاندا تېپىلماس»
 
  گۇرۇپ


دەۋر    		I A

           1		 خىمىيە ئېلېمېنتلار دەۋرىي جەدۋىلى 0

         18 		ئېلېكترون

قەۋىتى		  0گۇرۇپپا

ئېلېكترون
سانى
1 1 H
ھىدروگېن
1.0079		 IIA

             2		                   IIIA

             13		 IVA

          14		 VA

          15		 VIA

          16
VIIA

         17		 2 He
گېلىي
4.0026




K




2
2 3 Li
لىتىي
6.941		 4 Be
بېرىللېي
9.0122		 5 B
بور
10.811		 6 C
كاربون
12.011		 7 N
ئازوت
14.007		 8 O
ئوكسىگېن
15.999		 9 F
فتور
18.998		 10 Ne
نېئون
20.17



L
K



8
2
3 11 Na
ناترىي
22.99		 12 Mg
ماگنېي
24.305		 IIIB
              3		 IVB
             4		 VB
              5		 VIB

           6		 VIIB
              7
           8		 VIII
              9
      
       10		 IB

        11		 IIB

          12		 13 Al
ئاليومىن
26.982		 14 Si
سىلىتسىي
28.085		 15 P
فوسفور
30.974		 16 S
گۇڭگۇرت
32.06		 17 Cl
خلور
35.453		 18 Ar
ئارگون
39.94


M
L
K


8
8
2
4 19 K
كالىي
39.098		 20 Ca
كالتىسىي
40.08		 21 Sc
سكاندىي
44.956		 22 Ti
تىتان
47.9		 23 V
ۋانادىي
50.942		 24 Cr
خروم
51.996		 25 Mn
مانگان
54.938		 26 Fe
تۆمۈر
55.84		 27 Co
كوبالت
58.933		 28 Ni
نىكېل
58.69		 29 Cu
مىس
63.54		 30 Zn
سىنك
65.38		 31 Ga
گاللىي
69.72		 32 Ge
گېرمانىي
72.59		 33 As
ئارسېىن
74.922		 34 Se
سېلېن
78.9		 35 Br
بروم
79.904		 36 Kr
كرىپتون
83.8

N
M
L
K

8
18
8
2
5 37 Rb
رۇبىدىي
85.467		 38 Sr
سترونتسىي
87.62		 39 Y
ئىتترىي
88.906		 40 Zr
سىركونىي
91.22		 41 Nb
نىئوبىي
92.906		 42 Mo
مولىبدېن
95.94		 43 Tc
تېخېتىسىي
99		 44 Ru
رۇتېنىي
101.07		 45 Rh
رودىي
102.91		 46 Pd
پاللادىي
106.42		 47 Ag
كۈمۈش
107.87		 48 Cd
كادمىي
112.41		 49 In
ئىندىي
114.82		 50 Sn
قەلەي
118.6		 51 Sb
سۈرمە
121.7		 52 Te
تېللور
127.6		 53 I
يود
126.91		 54 Xe
كېنىنون
131.3
O
N
M
L
K
8
18
18
8
2
6 55 Cs
سېزىي
132.91		 56 Ba
بارىي
137.33		 57-71
La-Lu
لانتانىدلار		 72 Hf
گافنىي
178.4		 73 Ta
تانتال
180.95		 74 W
ۋولفرام
183.8		 75 Re
رېنىي
186.21		 76 Os
ئوسمىي
190.2		 77Ir
ئىرىدىي
192.2		 78 Pt
پلاتنىا
195.08		 79 Au
ئالتۇن
196.97		 80 Hg
سىماپ
200.5		 81 Tl
تاللىي
204.3		 82 Pb
قوغۇشۇن
207.2		 83 Bi
ۋىسمۇت
208.98		 84 Po
پولونىي
-209		 85 At
ئاستاتىن
-201		 86 Rn
رادون
-222		 P
O
N
M
L
K		8
18
32
18
8
2
7 87 Fr
فرانسىي
-223		 88 Ra
رادىي
226.03		 89-103
Ac-Lr
ئاكتىنىيلار		 104 Rf
رۇزېرفوردىي
-261		 105 Db
دۇبنىي
-262		 106 Sg
سىبورگىي
-266		 107 Bh
بوھرىي
-264		 108 Hs
ھاسسىي
-269		 109 Mt
مېيتنېرىي
-268		 110 Ds
鐽
-271		 111 Rg
錀
-272		 112 Uub
Uub
-285		 113 Uut
Uut
-284		 114 Uuq
Uuq
-289		 115 Uup
Uup
-288		 116 Uuh
Uuh
-292		 117 Uus
Uus		 118 Uuo
Uuo		 ......... ..........
 
لانتانىدلار 57 La
لانتان
138.91		 58 Ce
سېرىي
140.12		 59 Pr
پرازېئودى
140.91		 60 Nd
نېئودىي
144.2		 61 Pm
پرومې
147		 62 Sm
سامارىي
150.4		 63 Eu
يېۋروپىي
151.96		 64 Gd
گادولنىي
157.25		 65 Tb
تېربىي
158.93		 66 Dy
دىسپروزىي
162.5		 67 Ho
گولمىي
164.93		 68 Er
ئېربىي
167.2		 69 Tm
تۇلىي
168.93		 70 Yb
ئىتتېربىي
173		 71 Lu
لۇتېتسىي
174.96
ئاكتىنىيلار 89 Ac
ئاكتىنىي
138.91		 90 Th
تورىي
140.12		 91 Pa
پروتاكتىنىي
140.91		 92 U
ئۇران
144.2		 93 Np
نېپتونىي
147		 94 Pu
پلوتونىي
150.4		 95 Am
ئامېرىتسىي
151.96		 96 Cm
كيۇرىي
157.25		 97 Bk
بېركېلىي
158.93		 98 Cf
كالىفورنىي
162.5		 99 Es
ئېينشتېينىي
164.93		 100 Fm
فېرمىي
167.2		 101 Md
مېندېلېيېۋ
168.93		 102 No
نوبېلىي
173		 103 Lr
لاۋرېنسى
174.96
ھازىرقى خىمىيە ئېلېمېنتلار دەۋرىي جەدۋىلىنى 1869- يىلى روسىيە ئالىمى مېندېلېيېۋ (Dmitri Mendeleev) ئىجات قىلغان، ئۇ ئەينى ۋاقىتتا مەلۇم بولغان 63 خىل ئېلېمېنتنى ئاتوم مىقدارىنىڭ ئاز-كۆپلۈكى بويىچە تىزىپ خاراكتېرى يېقىن كېلىدىغان خىمىيىلىك ئېلېمېنتلارنى بىر قۇرغا تىزىش بىلەن خىمىيە ئېلېمېنتلار دەۋرىي جەدۋىلىنىڭ دەسلەپكى شەكلىنى بەرپا قىلغان. مېندېلېيېۋ ئېلېمېنتلار دەۋرىي جەدۋىلىدىن پايدىلىنىپ ئەينى چاغدا تېخى بايقالمىغان ئېلېمېنت (گاللىي،سكاندىي،گېرمانىي) لارنىڭ خۇسۇسىيىتىنى مۇۋەپپەقىيەتلىك ھالدا مۆلچەرلەپ چىققان. 1913- يىلى ئەنگلىيە ئالىمى موسلى مەنپىي قۇتۇپ نۇرى بىلەن مېتالنى سوققاندا X نۇرى ھاسىل بولىدىغانلىقىنى، ئاتوم رەت نومۇرى چوڭايغانلىقىنى ، X نۇرىنىڭ چاستوتىسىنىڭمۇ شۇنچە يۇقۇرى بولىدىغانلىقىنى بايقىغان بۇنىڭ بىلەن ئۇ يادرونىڭ مۇسىبەت زەرەتىنىڭ ئېلېمېنتلارنىڭ خۇسۇسىيىتىنى بەلگىلەيدۇ ھەم ئېلېمېنتلار ئىچكى قىسمىدىكى مۇسىبەت زەرەت ( پروتون سانى ۋە ئاتوم رەت نومۇرى) نىڭ تىزىلىشىنى بەلگىلەيدۇ دەپ قارىغان، شۇنىڭ بىلەن يىللاردىن بېرى كۆپ قېتىم تۈزىتىش ئارقىلىق ھازىرقى ئېلېمېنتلار دەۋرىي جەدۋىلى پۈتۈپ چىققان. ئېلېمېنتلار دەۋرىي جەدۋىلىدە ئېلېمېنتلار ر ئېلېمېنتلار ئاتوم رەت نومۇرىغا ئاساسەن كىچىك بولغانلىرى ئالدىغا تىزىلغان. جەدۋەلدىكى ھەربىر قۇر بىر دەۋرىي ، ھەربىر قاتار بىر تۈر دەپ ئاتىلىدۇ.
بۇ بەتنى تۈزەشكە ياردەم بەرگەن  Uyul ئەپەندى ۋە « شىنجاڭ پروگراممىچىلار كۇلۇبى»   دىن مايور ئەپەندىمگە ئالاھىدە رەھمىتىمىزنى بىلدۈرىمىز!